آموزش فن بیان و گویندگي

نگاهي به آموزش و پرورش كشور ما نشان مي دهد كه روش تدريس غالب، روش سخنراني است. در كتب روش تدريس به طور مبسوط به معايب و مزاياي اين روش پرداخته شده است. اينكه روش تدريس سخنراني تا چه اندازه مي تواند دانش آموزان خلاق و پرسشگر بار آورده و به تبع آن نظام آموزشي ما پژوهش محور باشد، مبحثي است كه خود نيازمند بحث و بررسي مفصل مي باشد؛ و آنچه مسلم است هر جامعه اي براي رسيدن به توسعه پايدار نيازمند توجه ويژه به توليد علم (پژوهش) است.  مقصود اشاره به اهميت آموزش «فن بيان» در دوره هاي تربيت معلم و دبير مي باشد.
حال كه به هر صورت روش تدريس سخنراني، نقش اصلي را در نظام آموزشي ما بازي مي كند؛ مي بايست به دنبال افزايش كيفيت سخنراني معلمان در كلاس درس به منظور افزايش ميزان دريافت مطالب توسط دانش آموزان باشيم. همگان بر اين نكته وقوف دارند كه اگر مدرسي با معلومات بسيار بالا در زمينه تحصيلي خود، قادر به انتقال مناسب مطالب نباشد؛ به عنوان يك معلم اثربخش در نظر گرفته نخواهد شد. البته اين موضوع هم صادق است كه با گذشت زمان و افزايش سابقه تدريس و البته تكرار مطالب و در نتيجه «تسلط ناخودآگاه» معلم، كيفيت ارائه مطالب و «بيان» او بهبود مي يابد. اما بايد به يادداشت امروزه فن بيان را يك علم قلمداد مي كنند و در ارتباط با آن كتب بسياري به چاپ رسيده است. بنابراين به نظر نمي رسد كه صرف افزايش سابقه باعث افزايش علمي- و البته عملي در حد ايده آل «مهارت هاي بياني» معلمان گردد، زيرا معلم از ابتدا با اصول اين علم آشنا نشده است. اما سؤال اين است كه تا زمان رسيدن به همان بهبود تجربي، ناخودآگاه و البته ناكافي كيفيت بيان، دانش آموزاني كه در كلاس درس چنين مدرساني حاضرند، چه وضعيتي دارند؟ آيا بايد عده اي را «قرباني طبيعي» اين مسئله بدانيم و به عنوان يك پديده طبيعي، چشم بر روي آن ببنديم؟
نگاهي به كتب روش تدريس كه در دانشگاه ها و مراكز تربيت معلم تدريس مي گردند نشان مي دهد كه در اين كتب صرفا به معرفي روش هاي تدريس و بيان تئوريك نحوه اجراي آنها و مزايا و معايب پرداخته مي شود و البته از يك كتاب نيز جز بيان صحيح تئوري ها انتظاري نمي رود. اما در اصل، روش هاي تدريس رنگارنگي كه بيان شده در ميدان عمل عقيم مانده اند و تنها روش تدريسي كه در آموزش و پرورش به مرحله كاربردي شدن مي رسد، روش سخنراني و آموزش تکنیک های فن بیان است. با اين توصيف چندان بي ربط نيست اگر بگوييم كه واحد درسي روش تدريس در عمل غيركاربردي مي گردد و صرفا به لحاظ تئوري به اطلاعات دانشجويان مي افزايد. بي شك وظيفه دانشگاه ها و مراكز تربيت معلم اين نيست كه صرفا تئوري هاي روش تدريس را در قالب واحد درسي ارائه نمايند و معلم را روانه آموزش و پرورش نموده تا در آنجا ضمن كسب تجربه عملي به وظيفه معلمي خود نيز بپردازد؛ هرچند بايد اين را هم اضافه كرد كه آموزش عالي مسئول تجربه اندوزي معلمان نمي باشد. بنابراين اكنون كه پذيرفته ايم روش تدريس در آموزش و پرورش ما، سخنراني است و آموزش ساير روش هاي تدريس در جهت آشنايي تئوريك معلمان است و كاربرد چنداني ندارند، آيا بهتر نيست كه دانشگاه ها و مراكز تربيت معلم واحد درسي ديگري تحت عنوان «آموزش فن بيان» به برنامه درسي خود اضافه نمايند تا لااقل با ابتدايي ترين نياز سخنراني، يعني تكنيك هاي بيان شيوا آشنا گردند تا بتوانند در كلاس هاي درسشان مؤثرتر و كارآمدتر باشند؟ در واقع اين امر به حدي فراموش شده و يا بي اهميت قلمداد گرديده است كه حتي دوره هاي كوتاه مدت آموزشي هم براي آن در نظر گرفته نمي شود!

مجموع حرف ها، كلمه ها و كلا بافت ادبي جملات به مثابه جلد و جامه رويين گفتار است كه نسبت به زيبايي، نظم و دقت در انتخاب آنها، موجب ترغيب شنونده به شنيدن آن مي شود و مفاهيم را به سرعت بر دلش مي نشاند. شناخت هجاها و آواها و استفاده مناسب از آنها به «شنيده شدن معلم» كه همانا هدف سخنراني است، كمك مي كند و بيان نامناسب يك سخنران (معلم) سبب قطع ارتباطش با شنونده (دانش آموز) مي گردد و بدين ترتيب انتقالي كه بر پايه سخنراني بنا گرديده دچار مشكل شده و به درستي صورت نمي پذيرد و كيفيت تدريس و يادگيري كاهش مي يابد. پاره اي از مباحث مرتبط با فن بيان در كتب روش تدريس و در قالب مراحل سخنراني ذكر شده اند، اما هدف اين نوشتار تاكيد بر اهميت آن بخش از مباحث مرتبط با فن بيان است كه در عرصه سينما، تئاتر و گويندگي مطرح و تدريس مي گردند. زيرا جاي خالي آموزش اين تكنيك ها به معلمان كه مهم ترين سخنرانان جامعه هستند احساس مي شود. معلم وظيفه انتقال مهم ترين مفاهيم را به مهم ترين شنوندگان جامعه برعهده دارد. آگاهي يك معلم از مباحثي همچون تن، ارتفاع و حجم صدا و شناخت او از هجاها و آواها و كاربرد و توجه به آنها در عرصه تدريس سبب خواهد شد تا وي همچون بازيگري كه در صحنه تئاتر با رعايت تكنيك هاي بيان، بيننده را محسور خود مي نمايد، سبب به وجد آمدن دانش آموز و دريافت بهتر مطالب توسط او گردد.
بايد به فكر افزايش كيفيت سخنراني  وفن بیان معلمان در كلاس درس بود و اين تنها از طريق آموزش تئوري روش تدريس سخنراني در قالب چند صفحه از يك كتاب روش تدريس امكان پذير نيست. معلم بازيگر صحنه آموزش است. در اين صحنه معلمي موفق تر است كه آگاهي و دانش بيشتري داشته باشد و بتواند آنچه را كه مي داند با بياني شيوا و اثرگذار به مخاطبش ارائه نمايد.